Een paar dagen voor de conferentie van Teheran, in november 1943, gaf president Roosevelt een Thanksgiving-diner. Eregast was premier Churchill. Er waren twintig gasten, en twee kalkoenen.

Bij de tafelredes bedankte Churchill Roosevelt voor zijn steun en zijn vriendschap. Roosevelt zei: "Met het volk van het Verenigd Koninkrijk in onze familie zijn we nu één gezin, en meer eensgezind dan ooit." De Britse premier huilde van ontroering.

Het was, schrijft Churchill-biograaf Andrew Roberts, het hoogwatermoment van hun vriendschap.

Een paar dagen later zaten Roosevelt en Churchill in Teheran aan tafel met Stalin: de eerste conferentie van De Grote Drie. De nazi's hadden West-Europa nog stevig in handen, maar het Rode Leger rukte op en de geallieerde regeringsleiders wilden vooruitkijken. Hoe ze de Duitsers op de knieën zouden krijgen en wat ze na de Duitse capitulatie met Europa zouden doen.

'Teheran was allesbepalend', schrijft Geert Mak in zijn Wisselwachter, Amerika - Europa, 1933 - 1945. 'De gespreksonderwerpen raakten de halve aardbol. Ze raakten zelfs de toekomst van generaties die nog geboren moesten worden.

'Van de eensgezindheid van Thanksgiving was weinig meer over. Op de meeste punten koos Roosevelt de kant van Stalin, lijnrecht tegen Churchills wensen in. Er ontstond een smalende sfeer. Om Churchill te provoceren gooide Stalin het voorstel op tafel om na de Duitse capitulatie 'minstens 50.000 en misschien wel 100.000' Duitse officieren te executeren. Churchill begon te grommen. Maar Roosevelt lachte mee: konden ze niet, bij wijze van een compromis, 49.500 Duitse officieren afschieten?

Roosevelts zoon Elliott veerde op en zei dat het Amerikaanse leger dit zou steunen. Stalin hief het glas. 'Op je gezondheid, Elliott.'

Geert Mak schrijft: 'Voor Churchill, nu tot op het bot vernederd, was het genoeg. Hij stond op, beende de zaal uit.' Stalins minister van Buitenlandse Zaken Molotov haalde hem er weer bij en zei dat het maar een geintje was. Humor voor wereldleiders.

Grijze vlek

Dit is maar een kleine anekdote in een dik boek vol grote geschiedenissen. De Grote Drie zijn niet eens Maks werkelijke hoofdpersoon - dat is Harry Hopkins. Politiek adviseur Hopkins, geboren in een bescheiden gezin in 1890, had een melkmuiltje en een weggedraaid oog. Op elke foto in Wisselwachter lijkt hij een grijze vlek.

En tegelijk was hij niet te onderschatten. Zelfs doodziek (dat was hij vaak) verzaakte hij nooit als president Roosevelt hem nodig had. En die had hem continu nodig.

Vanaf begin jaren dertig functioneerde hij als FDR's rechterhand bij het optuigen van de New Deal die de Grote Depressie moest overwinnen en stuurde hij de enorme overheidsinstellingen aan die Amerikanen weer aan het werk moesten krijgen. Het was Harry Hopkins die namens Roosevelt bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog het lend-lease-stelsel overzag, waarmee de VS voor 50 miljard aan goederen leverde aan Groot-Brittannië en de Sovjet-Unie.

Hopkins onderhandelde rechtstreeks met staatshoofden. Churchill vertrouwde hem blindelings. Bij binnenkomst in Teheran brak Stalin de protocollen door onmiddellijk op Hopkins af te stappen en hem warm te groeten. Hij was uitbundig, vrolijk, wist hoe je vrienden moest maken. Deze eigenschappen plus het feit dat 'macht erotiseert' (dixit Mak) zorgden ervoor dat societydames voor deze grijze vlek in de rij stonden.

Wat kun je nog over Geert Mak zeggen? Hij schrijft o zo soepel, heeft oog voor menselijke relaties, maakt van zijn historische figuren personages waar je gevoel voor krijgt, en verliest de lijnen van de grote geschiedenis nooit uit het gezicht. Ik stond versteld hoe snel ik het boek - 640 pagina's - uit had.

Maar hoe dit verhaal leest, zal toch ook bepaald worden door hoe je naar de VS kijkt. Het punt is natuurlijk: wat je ook zegt over Amerika, je hebt altijd gelijk. Als je idealisme zoekt, zal je dat vinden. Als je cynisme zoekt, vind je dat ook. Als je dit met Trump in gedachten leest denk je: wat vreselijk dat Amerika niet meer zo'n bondgenoot als toen is. Je kunt ook denken: zie je wel, Amerika was toen ook al zo machtsbelust.

Geweten

Hoewel Mak genoeg aandacht besteedt aan de tekortkomingen van Roosevelt, staat hij aan de nostalgische kant. Hij zoekt en vindt het idealisme. Je merkt dit ook aan zijn cast van bijpersonages: verslaggevers als Ernie Pyle, Ed Murrow, Martha Gellhorn, William Shirer, allemaal journalistieke gewetens van die tijd.

Je kunt ook de andere kant uitleggen. Neem die anekdote over Teheran. Mak vermeldt dit niet, maar dat Churchill boos de kamer uitbeende, was dat niet enkel omdat hij was vernederd.

Het was ook omdat hij, zonder dat Stalin dat wist, het geheime rapport had gelezen waarin stond hoe de Sovjets in het voorjaar van 1940 bij het bos van Katyn 22.000 Poolse officieren, politieagenten en ambtenaren hadden geëxecuteerd. Dus Churchill wist dat dat Stalins zogenaamde grapje over tienduizenden Duitse officieren executeren geen hypothetische hyperbool was.

Belangrijker: Roosevelt had dat rapport ook gelezen. En hij lachte net zo hard met Stalin mee.

Dus dat is niet Roosevelt de idealist, maar Roosevelt als Trump. Macht zoekt macht. Principes en vriendschappen zijn ondergeschikt. Teheran was het moment waarop de VS een geopolitieke hiërarchie optuigden, waarbij de VS bovenaan moesten staan. Groot-Brittannië was niet langer de partner van de VS, maar de junior partner. Boodschap: ken je plek. Wij beslissen hoe laat het is. Precies hoe de VS zijn bondgenootschappen nu ook weer wil zien.

Mak eindigt Wisselwachter met de conferentie van Jalta, begin 1945. Hopkins was op, Roosevelt ook. Binnen een jaar hadden ze zich tegen alle doktersadviezen in doodgewerkt. Dat zie je Trump dan weer niet doen.

“Deze geschiedenis speelt zich af in een ander land.” Alleen in de openingszin van Wisselwachter verwijst Geert Mak subtiel naar de huidige incompetentie en vernielzucht in Washington, die de democratie, economie en de veiligheid in de wereld in het gedrang brengen. De naam Donald Trump vermeldt hij nergens. Toch dringt de vergelijking met het heden zich op bij het lezen van Maks nieuwe boek.

De helden in die turf zijn president Franklin D. Roosevelt - 'FDR' -, first lady Eleanor en vooral FDR's onmisbare rechterhand Harry Hopkins. Het Witte Huis was in die cruciale jaren 30 en 40 een Spaanse herberg, waar geflirt, gezopen en gewedijverd werd als in de beste deurenkomedie. Maar ondertussen hielden Roosevelt en Hopkins wel het land overeind tijdens de Grote Depressie, en stoomden ze de VS klaar voor een doorslaggevende rol in de zege op het fascisme in de Tweede Wereldoorlog. Hun visie, competentie, mededogen, onkreukbaarheid, ethiek, moed en trouw aan de publieke zaak stemmen vandaag weemoedig. Mak neemt ons mee naar een land waar, zoals hij schrijft, “dwars door al het harde onrecht een democratische belofte gloorde”.

Niet dat Mak van zijn hoofdpersonen heiligen maakt. Hij slaat en zalft. Nobele en kundige leiders kunnen soms ook kleine mensjes zijn. Dat maakt hen des te fascinerender.

Net als in In Europa beschrijft Mak in Wisselwachter wereldgeschiedenis aan de hand van petites histoires. Waar hij toen in de herinneringen van onbekende Europeanen dook, gunt hij ons nu een levendige blik achter de schermen van de Amerikaanse machthebbers.

Een nieuw boek over Roosevelt leek nochtans niet nodig, zijn presidentschap is al vaak beschreven. Maar Mak frist het op door de absolute hoofdrol te geven aan de onopvallende, maar ontzagwekkende man die op foto's achter de president stond: Harry Hopkins, zonder wiens talent en inzicht het heel anders had kunnen aflopen met Roosevelts bekende New Deal en zelfs met de oorlog. Dat erkenden ook bondgenoten als Winston Churchill en Jozef Stalin, die met Hopkins een nog betere band hadden dan met Roosevelt zelf.

Emotioneel onbereikbaar

FDR had visie en energie op overschot, maar het ontbrak hem aan twee dingen: zicht op de praktische uitvoering, en mobiliteit. Tien jaar voor hij president werd, was hij getroffen door polio en in een rolstoel beland - iets wat hij jarenlang zo goed mogelijk verborg voor het volk. Roosevelt had dus twee mensen nodig: iemand die zijn gedurfde plannen in uitvoerbare initiatieven kon gieten, en iemand die voor hem wilde reizen en als gezant namens hem kon spreken, ook tegen de groten der aarde. Hopkins was allebei.

Dat kwam met een prijs: Hopkins schaadde zijn privéleven en gezondheid door de hort op te gaan als vertegenwoordiger van zijn president. De man was een vat vol contradicties. Hij was sjofel maar gesteld op vrouwelijk schoon, ziekelijk maar onvermoeibaar, idealistisch maar ambitieus, empathisch voor minderbedeelden maar emotioneel onbereikbaar voor zijn ex-vrouw en zijn dochtertje.

Toch was er een constante: zijn president en zijn volk konden op Hopkins bouwen. En dat terwijl hij geen officiële functie had in de regering. Daardoor verdiende hij ook onvoldoende voor de rijkelijke levensstijl die hij eropna hield. De op een na belangrijkste man van de VS bezat nooit een eigen huis. Hij logeerde haast permanent in het Witte Huis, zoals zoveel anderen.

Hopkins' ziekelijke aard had een groot voordeel. Tijdens periodes van bedlegerigheid las hij als bezeten en sloeg hij onvoorstelbare hoeveelheden informatie op. Zo schoolde de pionier van sociaal beleid zich om tot de buitenlandexpert par excellence. Mak schetst scherp hoezeer wij Europeanen achteraf bekeken onze twee handjes mogen kussen voor die Grote Depressie. De aanpak van die crisis, met enorme investeringen in openbare werken om werklozen aan de slag te krijgen, maakten de VS klaar voor een pijlsnelle conversie van een vredes- naar een oorlogsindustrie.

Rampetampen

Mak laat zulke historische inzichten langzaam rijpen, terwijl hij geestige anekdotes en spitsvondige terzijdes rondstrooit alsof het hagelslag is. Beknopt is hij zelden, maar dat is niet erg, integendeel. Typerend is wat hij vertelt over de wijze waarop Roosevelt reageerde op het nieuws dat Hitler België en Nederland was binnengevallen. Roosevelt en Hopkins namen meteen trefzeker alle nuttige maatregelen, maar voor het slapengaan wilde FDR nog wel even de afloop weten van een saillante roddel over rampetampende filmsterren die een van zijn logés eerder op de avond aan het vertellen was.

Mak is ook zo. Zelfs op de meest historische momenten blijft hij verslingerd aan de lekkere details, en met wat een gemak rollen die eruit. Hij is een archief- en memoiretijger, maar zijn belangrijkste archief is zijn eigen brein. Hitler valt Polen binnen? Mak citeert hartverscheurende woorden die de latere Duitse president Richard von Weizsäcker schreef over de dood van zijn broer Heinrich, in die eerste nacht van WO II. Maks parate kennis is verbluffend, en toch klinkt hij nooit pedant. Als een stadsgids die zijn publiek steeds graag meeneemt naar dat ene steegje vlak bij waar zo'n mooi beeldje staat, keert hij na een paar bochten feilloos terug naar de hoofdweg. Hij doet dat met het zelfvertrouwen van een veteraan die weet dat hij zich dat kan permitteren.

Wat een geschenk is De wisselwachter . Wat leer je ontzettend veel bij, wat krijg je zin om nog dieper te spitten - door bijvoorbeeld het werk van Martha Gellhorn en Lorena Hickok te lezen, de reizende reporters die met hun verslagen aan Hopkins en Eleanor ook Roosevelts blik op de realiteit van de Depressie en de oorlog vormden.

Op zijn 78ste is Mak een schrijvende Martin Scorsese geworden. Moeiteloos goochelt hij met het politieke en het persoonlijke, het dramatische en het komische, allemaal perfect gedoseerd en gemonteerd. Bestaan er - ook buiten ons taalgebied - andere non-fictieschrijvers die dat zo goed kunnen?

Een verdiepend boek over de politieke geschiedenis van het Witte Huis tussen 1933 en 1945, met bijzondere aandacht voor de Amerikaanse staatsman Harry Hopkins. Harry Hopkins (1890-1946), een voormalige welzijnswerker uit New York, speelde een cruciale rol in de geschiedenis van Europa en de VS. Als rechterhand van president Roosevelt en vertrouweling van Churchill, onderhandelde hij met Stalin en was hij een drijvende kracht achter de New Deal en het geallieerde bondgenootschap tegen nazi-Duitsland. Het boek behandelt aan de hand van zijn verhaal de grote politieke bewegingen van de jaren dertig en veertig en biedt een intieme blik op de politieke families en individuen die het Witte Huis in die tijd bevolkten. In informatieve en begrijpelijke stijl geschreven. Met zwart-witfoto's, -portretten en -kaart. Geschikt voor een brede tot geoefende lezersgroep. Geert Mak (Vlaardingen, 1946) is een Nederlandse schrijver en historicus. Zijn werk won verschillende literaire prijzen, zoals de Gouden Ganzenveer, de Leipziger Buchpreis en de NS Publieksprijs.

Het slaperige stadje Washington onderging in het voorjaar van 1933 een gedaanteverwisseling. Het Witte Huis was veranderd in een soort bijenkorf, waar iedereen almaar in- en uitvloog.

Tijdens hun eerste honderd dagen zorgden de Democratische president Franklin Delano Roosevelt en zijn medewerkers voor een spervuur aan wetten en maatregelen. Ze bestreden crises in de financiële en agrarische sector, legden sociale noodverbanden en startten met grote openbare werken. Van het individu verschoof de aandacht van de Amerikaanse overheid naar het collectief. Ook hief de nieuwe regering de drooglegging op: de sterke drank mocht weer vloeien.

De eerste honderd dagen van toen doen onherroepelijk denken aan de eerste honderd dagen van de Republikeinse president Donald Trump, een kleine eeuw later. Ook nu gaat alles overhoop en tellen de oude mores nauwelijks meer.

Bestsellerauteur Geert Mak (78) zal jaren geleden zijn begonnen aan Wisselwachter. Amerika-Europa, 1933-1945, met het gevoel dat hij niet alleen een historisch onderwerp maar ook een actueel thema te pakken had. Toch kan hij onmogelijk hebben vermoed dat zijn boek zó'n extra laag zou krijgen op het moment van publicatie.

De parallellen met het heden dringen zich voortdurend op. Bijvoorbeeld als de Britten tijdens de Tweede Wereldoorlog even vrezen dat Amerika Europa in zijn sop laat gaarkoken om eerst de oorlog met Japan uit te vechten. Of later in de strijd, als Washington en Moskou steeds meer zaken met elkaar gaan doen en zich minder aantrekken van Europese landen.

De verschillen zijn ook duidelijk: de stormvloed aan beslissingen in 1933 had een duidelijk doel. Het ging niet om flooding the zone, zoals de tactiek van Trump wel wordt genoemd: een beleidsdiarree om politieke tegenstanders te verwarren. En tijdens de oorlog werd Europa nooit helemaal irrelevant verklaard.

Wisselwachter volgt Amerika tijdens twee grote uitdagingen in zijn geschiedenis: de crisis van de jaren dertig en de daaropvolgende Tweede Wereldoorlog. Mak doet dat met twee hoofdpersonen: Franklin D. Roosevelt, en zijn rechterhand Harry Hopkins. Eleanor Roosevelt en Winston Churchill hebben de belangrijkste bijrollen.

Hopkins is de onbekendste en meest onwaarschijnlijke van de sleutelfiguren. Hij had als maatschappelijk werker naam gemaakt met armoede- en werkloosheidsbestrijding in New York. Hopkins oogde chaotisch, kleedde zich beroerd, sprak vaak in grove bewoordingen en leek hyperactief.

Niet per se het soort man dat je de organisatie en de ongekende budgetten toevertrouwt voor de New Deal, Roosevelts crisisaanpak. Of voor de Amerikaanse oorlogsmachinerie. Toch kreeg Hopkins - veelal zonder officieel ambt - de touwtjes in handen. Want hij was evengoed enthousiasmerend, integer en innemend.

Isolationisme

Roosevelt schatte aan het begin van de Tweede Wereldoorlog al in dat de Verenigde Staten het beslissende verschil zouden kunnen maken in de strijd. Maar daarvoor was wel een gigantische omschakeling nodig. Defensie had tijdens de crisisjaren nauwelijks aandacht gekregen, ook door het aangehangen isolationisme.

Eind jaren dertig stond het Amerikaanse leger op de wereldranglijst op de achttiende plaats. Landen als België, Nederland en Zwitserland beschikten op dat moment over een groter militair apparaat. In Duitsland was 10 procent van de bevolking militair getraind (6,8 miljoen mensen), in Amerika 0,5 procent (een half miljoen mensen). Het Derde Rijk had 136 gevechtsklare divisies, de Verenigde Staten welgeteld vijf.

Hopkins had een belangrijk aandeel in de omschakeling van de VS naar een oorlogseconomie. Ook was hij betrokken bij de Leen- en Pachtwet, die de Britten in staat stelde om met Amerikaanse materiële steun weerstand te blijven bieden aan het Derde Rijk.

En hij deed meer. Hopkins fungeerde als oliemannetje in de contacten met de andere grote geallieerde leiders, Churchill en later ook Stalin. Op papier vormden ze een onwaarschijnlijke combinatie: Hopkins met zijn sociale achtergrond, en de verstokte kapitalist en aartsconservatief Churchill.

Om de Amerikaan gunstig te stemmen, begon Churchill bij hun eerste ontmoeting aan een exposé over de 'eenvoudige arbeider'. Maar Hopkins kapte hem af en zei dat nu maar één ding telde: Hitler verslaan.

Die onderbreking kon Churchill wel waarderen. Vanaf dat moment, schreef hij in zijn memoires, 'ontstond er tussen ons een vriendschap die onverstoorbaar vredig bleef'. Hopkins raakte altijd de 'kern van de zaak', reden voor Churchill om hem de bijnaam 'Lord Root of the Matter' te geven.

Bij zijn eerste bezoek aan Stalin was Hopkins geïmponeerd: hij, zoon van een eenvoudige tuigmaker uit een onbetekenend Amerikaans plaatsje, zou in het Kremlin tegenover de leider van 180 miljoen mensen staan. Maar ook hier braken lange gesprekken, samen kettingroken en een open houding het ijs. Voor Stalin was Hopkins de eerste Amerikaan met wie hij 'vanuit de ziel' had gesproken. De chronisch wantrouwende Sovjetleider ontwikkelde een zwak voor dat iele mannetje uit de VS.

Veerkracht

Hopkins zorgde voor nieuwe inzichten. Tot zijn bezoek aan Moskou gingen velen in Londen ervan uit dat de Sovjet-Unie snel definitief het onderspit zouden delven tegen de Duitse invallers. Hopkins zag juist enorm veel veerkracht bij de Russen: 'Er heerst een niet kapot te krijgen vastberadenheid om te winnen'.

Hopkins broze gezondheid maakte zijn prestaties des te opmerkelijker. Hij had aan het begin van de oorlog weliswaar maagkanker overwonnen, maar een haperende stofwisseling zorgde ervoor dat hij 15 kilo afviel in één jaar. Dat getob met zijn lijf zette een streep door de eigen presidentiële ambities van Hopkins. Roosevelt begon aan een derde termijn, en daarna zelfs aan een vierde.

Met Hopkins' fysiek zou het op en af blijven gaan. Maar de algemene lijn was een neerwaartse. De oorlog was voor iedereen een uitputtingsslag, maar Hopkins vergde meer van zijn lichaam dan goed voor hem was.

Na de samenkomst van de geallieerde leiders tijdens de conferentie van Jalta in februari 1945 zag Churchills lijfarts hoe slecht de belangrijkste Amerikanen eraan toe waren. 'Voor een dokter is het duidelijk dat de president doodziek is', schreef hij in zijn dagboek. Over Hopkins oordeelde de geneeskundige niet positiever: 'Lichamelijk staat hij met één been in het graf. Hij ziet er akelig uit - zijn huid zit als geelwit perkament strak om zijn beenderen gespannen.'

Roosevelt stierf drie maanden later. Hopkins vond zichzelf te zwak om de rechterhand te worden van de nieuwe president Harry Truman. Hij maakte met zijn derde vrouw wel een laatste dienstreis naar de Sovjet-Unie. De persoonlijke verhoudingen met de Russen waren nog prima, maar de contouren van de aanstaande Koude Oorlog tekenden zich al af.

Hopkins wilde bij thuiskomst beginnen aan een nieuw bestaan. Daar kwam het eigenlijk nauwelijks meer van. In november 1945 belandde hij opnieuw in een ziekenhuis. Zelf was hij de eerste om zijn toestand te bagatelliseren. Zijn lever speelde op. 'Niet te wijten, het spijt me te zeggen, aan de inname van te veel alcohol', grapte hij in een briefje aan de overmatige drinker Churchill. Een week later gleed hij weg uit het leven, slechts 55 jaar oud.

Geert Mak beschrijft hoe criticasters de methodes van Roosevelt en Hopkins afschilderden als overambitieus, verkwistend, socialistisch en/of Joods (er werd smalend gesproken van de 'Jew Deal'). De auteur prijst daarentegen de moedige beleidsmakers. Misschien ging 5 of 6 procent niet goed, maar 94 of 95 procent van de inspanningen en investeringen leverde wél resultaat op.

Heimwee

Wisselwachter is in de kern een tamelijk ouderwets boek over grote mannen en hun invloed op de loop van de geschiedenis. Op vrijwel elke pagina proef je Maks heimwee naar een voorbije tijd. Ja, ook leiders en hun teams van toen kenden ijdelheid, waren uit op persoonlijke glorie en zeker niet vrij van fouten. Maar ze stelden daarbij meestal wel het algemeen belang voorop en verstonden hun vak. Kom daar tegenwoordig maar eens om bij al die megalomane machthebbers die vooral handelen uit eigenbelang.

Op sommige momenten zou je willen dat Mak meer ruimte had gemaakt voor het analyseren van het doen en (na)laten van zijn hoofdpersonen. Het verhaal lijkt boven alles voorrang te krijgen. Gelukkig is Mak een aanstekelijke verteller, die de persoonlijke en de grote geschiedenis slim met elkaar weet te vervlechten.